De Zwitserse gletsjers hebben extreem zwaar te lijden gehad onder de afgelopen zomer. Niet alleen de aanhoudende hitte speelde de gletsjers parten. Er viel 's winters ook weinig sneeuw, waarvan veel bovendien al in juni was weggesmolten. Daarna lagen de gletsjers maandenlang onbeschermd in de volle zon terwijl hittegolf na hittegolf het ijs teisterde.
5,5 procent van de ijsmassa smolt. Dat komt neer op 2,5 tot 4 meter van de gemiddelde ijsdikte. Op de gletsjertongen ging het op sommige stukken om maar liefst 10 meter. Dat valt op te maken uit nieuwe cijfers van gletsjermonitorningsdienst GLAMOS en de Zwitserse Commissie voor Cryosfeerobservatie.
"Zelfs op een septemberochtend kun je het ijs nog horen smelten", verzucht glacioloog Matthias Hüss van de ETH Zürich in gesprek met de NOS, staand op de Griesgletsjer in het zuiden van Zwitserland. Het is warm voor de tijd van het jaar en op de achtergrond klinkt het kabbelen van het smeltwater. "Daar ben ik wel van onder de indruk. Normaal gesproken is eind september het moment waarop het smelten een paar maanden stopt."
Onder Hüss' voeten kleurt het kleine beetje ijs dat er nog ligt grauw. Het doet denken aan de grijze ijsbrij die in de berm ligt na een paar dagen sneeuw in Nederland. Zwitserse gatenkaas, zegt Hüss, wijzend naar de kale plekken aan de rand van de gletsjer. "Dit is de toekomst. Zo ziet een stervende gletsjer eruit. Het is echt een treurig gezicht."
De extreme smelt die in 2026 is gemeten is niet eens een record. Dat stamt uit 2022, toen maar liefst 5,9 procent smolt. Op de derde plaats staat 2024, met 4,4 procent. Om aan te geven hoe ingrijpend het effect van de opwarming van de aarde de laatste jaren is: eerder schommelde de jaarlijkse smelt grofweg tussen de 0,5 procent en 2,5 procent. Alles daarboven was een flinke uitschieter.
De versnelling van de smelt is ook in één oogopslag te zien als je de afgelopen decennia met elkaar vergelijkt. In de jaren 90 ging ongeveer 10 procent van het gletsjerijs verloren, in de tien jaar erna 14 procent en in de afgelopen tien jaar was het al meer dan een kwart.
De Griesgletsjer is in relatief korte tijd onherkenbaar veranderd:
De onderzoekers schrijven dat de Alpengletsjers geen schijn van kans hebben om deze omstandigheden langdurig te overleven. Ze wijzen er ook op dat er al tal van kleine gletsjers zijn verdwenen, zoals deze zomer nog de Bella Tola.
Maar ook grotere gletsjers kruipen steeds verder omhoog. Naast de Griesgletsjer trekt bijvoorbeeld ook de Rhônegletsjer zich razendsnel terug. In het toepasselijk genaamde plaatsje Gletsch is het ijs niet meer te zien.
"Ik hou van Gletsch, ik vind het zo'n magische plek", vertelt Tobias Winkelmann-Klein, wiens familie al generaties in het dorp komt. Hij is tegenwoordig directeur van het statige Grand Hotel Glacier du Rhône, dat in de negentiende eeuw nog pal naast het gletsjerijs lag.
Hoog in de bergen is te zien hoe snel het ging:
De imposante ijsaanblik is onlosmakelijk verbonden met de geschiedenis van de plaats. "In 1868 verbleef de Britse koningin Victoria drie dagen aan de Furkapas", vertelt Winkelmann-Klein. "En in haar dagboek schreef ze: 'we reden naar Gletsch, langs de gletsjer'. Dat betekent dus dat de gletsjer aan de straat lag. Ze dronken thee aan de gletsjer. Je gelooft het niet: de gletsjer lag écht bij het hotel."
Op foto's en prenten die Winkelmann verzamelde komt het ijs nog vlakbij:
Inmiddels heeft het laatste stukje ijs dat nog zichtbaar was zich aan het oog onttrokken. Winkelmann-Klein bezoekt regelmatig de gebieden hogerop, waar nog ijs ligt, al moet hij veel verder lopen dan dertig jaar geleden. "Ik zag de gletsjer dit jaar vanaf het voorjaar tot de herfst. Je ziet het ijs maar smelten en smelten en smelten. Het is zo verdrietig."
En dat zal zo doorgaan. Zolang de mens broeikasgassen uitstoot zullen de gletsjers sneller blijven afsmelten, met grote gevolgen voor hun regio's en de rivieren die ze voeden. Volgens de onderzoekers verloren de Zwitserse gletsjers tussen juli en september zo'n 2200 miljard liter water. Nu nog brengt al dat extra smeltwater verlichting in een droge zomer als deze, maar naarmate meer ijs verdwijnt, neemt dat effect sterk af.
Bij andere gletsjers, zeker buiten de Alpen, kunnen klimaatmaatregelen nog veel verschil maken. Voor de Griesgletsjer staat de uitkomst al vast. Hüss: "Voor deze gletsjer is het te laat. We moeten eerlijk zijn. We hadden vijftig jaar geleden wat moeten doen als we deze hadden willen beschermen."