Een dikke laag giftige rook hangt boven het westen van Indonesië. Op sociale media delen inwoners van Palangkaraya, op Kalimantan, beelden van hun stad gehuld in een oranje deken. Mensen op straat dragen mondmaskers, een enkeling loopt rond met een gasmasker.
Bijna 2 miljoen hectare natuur ging dit jaar al in vlammen op in Indonesië. De branden begonnen in juni, zijn onvoorstelbaar groot en rookwolken zetten een aanzienlijk deel van Zuidoost-Azië 'blauw'. Hulpdiensten proberen al maanden de vlammen te temmen, maar zonder succes. Alleen de moessonregens kunnen de natuurbranden nog doven en dat kan nog wel even duren.
"We denken dat het nog wel een paar weken droog zal blijven", vertelt hoogleraar natuurbranden Guido van der Werf van de Wageningen Universiteit. Ergens in november of misschien pas in december zal het stevig gaan regenen, denkt hij. "Dan stopt het ook. De veenbranden zullen nog een paar weken doorsmeulen, maar dan stopt het grote afbranden."
De huidige branden in Indonesië hebben alles te maken met El Niño. Door dat weerfenomeen veranderen de passaatwinden, die normaal gesproken over de evenaar van oost naar west waaien. Dat heeft grote gevolgen voor de neerslag in Indonesië. Dit jaar is er sprake van een historisch zware El Niño, redelijk vergelijkbaar of zelfs zwaarder dan die van 1997-1998.
"Normaal gesproken komt de lucht vanuit de Stille Oceaan richting Indonesië. Dus die is vrij vochtig", gaat Van der Werf verder. "Daardoor regent het veel in Indonesië. Tijdens de El Niño stopt die passaatwind eigenlijk. Dat betekent dat die vochtige lucht niet meer wordt aangevoerd en daardoor blijft het heel lang droog in Indonesië."
Die droogte biedt ideale omstandigheden voor enorme branden. Branden zijn gebruikelijk in Indonesië rond deze tijd van het jaar. Boeren branden stukken land kaal om de grond vrij te maken voor landbouw. Van oorsprong een traditionele manier van grondbeheer voor kleine boeren.
Alleen nu het zo droog is, slaan de branden over naar bijvoorbeeld het naastgelegen bos. De uitslaande branden zijn niet meer te controleren.
Van der Werf: "Je hebt tropisch bos. Daar willen mensen vanaf en de goedkoopste manier is in de fik steken. Wij zien brand als gevaar, maar daar is brand een middel om te ontbossen." Tegelijkertijd zien ook de boeren wel in dat de gevolgen hiervan heel groot zijn. "Die boeren zitten er dubbel in. Aan de ene kant hebben ze het nodig als middel, om te ontbossen. Aan de andere kant zien ze ook hoe de bevolking eronder lijdt."
Niet alleen boeren gebruiken vuur. Slash-and-burn, zoals het heet, wordt ook veel gebruikt door grote palmoliebedrijven, om grond vrij te maken voor nieuwe plantages. Het is officieel verboden, maar handhaving ontbreekt.
Giftige deken
De branden zijn een probleem, de rook die ze produceren een net zo groot probleem. Het vliegverkeer is ontregeld, scholen zijn gesloten en in Makassar gingen honderden studenten de straat op, omdat ze willen dat de regering meer doet. Niet alleen in Indonesië is hier onvrede over. Singapore en Maleisië zitten al maanden in de rook, tot grote woede van de buurlanden, die willen dat de Indonesische regering ingrijpt. Onder druk van protesten in binnen- en buitenland zijn een aantal mensen en bedrijven aangeklaagd voor het veroorzaken van de branden.
"Dit zijn hele grote concentraties rook. Het is heel slecht voor de gezondheid van mensen", legt hoogleraar Van der Werf uit. "Je ogen gaan ervan tranen, je wordt misselijk." Zelf merkte hij dat jaren geleden eens tijdens veldwerk in Indonesië. Toen kon hij de overkant van de straat niet zien door de dichtheid van de rook. "Wij konden toen weg, maar de lokale bevolking zit er maandenlang in."
De luchtkwaliteit boven Singapore, Kuala Lumpur en Borneo zit inmiddels in de categorie gevaarlijk. Singapore was de afgelopen weken meermaals de stad met de slechtste luchtkwaliteit ter wereld. Alleen al in Indonesië hebben zich in de afgelopen weken zo'n 300.000 mensen gemeld met luchtweginfecties.
De branden brengen de regio terug naar 2015, toen ging bijna 3 miljoen hectare natuur in vlammen op. Hoewel er op korte termijn weinig tegen de branden te doen is, kunnen er op lange termijn wel degelijk maatregelen worden getroffen. "Er zijn na 2015 heel veel nieuwe regels bij gekomen", vertelt Van der Werf. "Die regelgeving is nog niet heel effectief, maar er kan nog wel meer gedaan worden."
Regels en handhaving gaan de huidige branden niet stoppen. Dat kan alleen de moesson. Voorlopig kunnen de Indonesiërs en hun buurlanden niets anders dan afwachten tot de regen komt.