Het veelbesproken Europese migratiepact is vandaag precies honderd dagen van kracht. Met de nieuwe regels moeten asielprocedures sneller verlopen, zodat eerder duidelijk wordt of een asielzoeker mag blijven of niet.
In de praktijk zien Vluchtelingenwerk Nederland en asieladvocaten inderdaad dat de procedure sneller gaat. Volgens hen gaat dat wel ten koste van de zorgvuldigheid en kwaliteit. Met name de meest kwetsbaren zijn daarvan de dupe.
"Kwetsbaarheden worden nog onvoldoende herkend", zegt Myrthe Wijnkoop van Vluchtelingenwerk. Dan gaat het bijvoorbeeld om mensen met psychische problemen of trauma's, slachtoffers van marteling en mensenhandel. "Als die signalen worden gemist, kan dat grote gevolgen hebben."
Wat staat er in het migratiepact? In deze video wordt het uitgelegd:
De IND, de organisatie die beoordeelt of een asielzoeker in Nederland mag blijven, moet asielaanvragen sinds 12 juni binnen een half jaar afhandelen. Voorheen duurde die procedure vaak zo'n twee jaar. Om die te verkorten, heeft de IND de procedure versimpeld.
Zo zijn gezondheidschecks niet meer verplicht en verzorgt Vluchtelingenwerk niet langer de voorlichting aan asielzoekers voorafgaand aan de procedure. De IND heeft die taak overgenomen.
"We merken van teamleiders en rechtsbijstandsverleners in het land dat de informatie en voorlichting van de IND beperkt zijn", zegt Wijnkoop van Vluchtelingenwerk. "Mensen hebben meer informatie nodig om de procedure goed te kunnen doorlopen."
Asielzoekers die nu in Ter Apel asiel aanvragen, krijgen voorrang op mensen die hun aanvraag al vóór 12 juni hebben gedaan. Zo moeten zij niet direct met achterstanden te maken krijgen onder de nieuwe regels.
Tablet
Vluchtelingenwerk ziet dat kwetsbare asielzoekers en vluchtelingen onder het nieuwe migratiepact niet altijd de ondersteuning krijgen die zij nodig hebben. Daardoor kan belangrijke informatie tijdens het gesprek met de IND buiten beeld blijven.
Asieladvocaat Maartje Terpstra beaamt dat. Ze noemt als voorbeeld een vrouw die haar na een persoonlijk gesprek met de IND vertelde dat zij slachtoffer was geweest van seksueel misbruik. Tijdens dat zogenoemde gehoor had ze dat niet verteld, omdat er geen vrouwelijke tolk aanwezig was.
"Vroeger signaleerden we zulke zaken vooraf, zodat mensen tijdens het gehoor hun verhaal goed konden vertellen", zegt ze. "Dat is essentieel voor een zorgvuldig verloop van de asielprocedure, en dat is nu helemaal weg."
Bij aankomst in Ter Apel verloopt het eerste contact voor asielzoekers via een tablet. Daarop moeten zij vragen beantwoorden die nodig zijn voor hun aanmelding. Volgens Wijnkoop kan dat problemen opleveren. "Als je laaggeletterd bent of veel hebt meegemaakt, is de kans groot dat je daarbij fouten maakt."
Afbreuk aan kwaliteit
Ook de situatie aan de buitengrenzen van de EU is volgens Wijnkoop verre van verbeterd. "De druk op de landen daar is nog altijd hoog, en ook de procedures en opvang zijn nog niet op orde." Zo heeft een rechtbank in Den Haag aangegeven dat de situatie in Italië nog steeds niet zodanig is verbeterd dat Nederland asielzoekers daarnaartoe kan terugsturen.
Vluchtelingenwerk noemt de eerste signalen van het EU-pact dan ook zorgelijk. "Die doen afbreuk aan de kwaliteit en de zorgvuldigheid van de procedure."
Keuzes gemaakt
De IND zegt in een reactie dat de dienst heel goed begrijpt hoe groot de belangen voor betrokkenen zijn. "Daar gaan we niet lichtvaardig mee om. Een zorgvuldig besluit nemen is juist wat ons drijft. Dat deden wij voor 12 juni en ook daarna."
De IND zegt wel dat de punten van zorg van Vluchtelingenwerk niet alleen betrekking hebben op het nieuwe migratiepact. "Een deel ervan is onderdeel van de discussie die voor de inwerkingtreding van het pact ook al liep en heeft ook te maken met keuzes van het kabinet en de wetgever, die kennelijk anders zijn uitgevallen dan Vluchtelingenwerk had gewenst."
Wijnkoop van Vluchtelingenwerk is daar niet helemaal mee eens. "De keuzes die Nederland heeft gemaakt in de uitvoering van het migratiepact, hebben wel degelijk invloed gehad op hoe de procedure is ingericht."
Veel procederen
Als snelheid ten koste gaat van de kwaliteit, moeten asielzoekers vaker in beroep gaan, ziet asieladvocaat Terpstra. Wanneer de rechter ze in het gelijk stelt, moet de IND de zaak opnieuw beoordelen. "We zien dat wij enorm veel moeten procederen vanwege de slechte kwaliteit van beslissingen, waardoor de werkdruk nog verder toeneemt."
Nederland telt 370 asieladvocaten, die vóór de invoering van het migratiepact ieder gemiddeld al zo'n 150 asielzoekers bijstonden. "Het heeft geen enkel positief effect als je snelheid boven kwaliteit stelt. Uiteindelijk leidt dat alleen maar tot een langere procedure."