Gaat de VS het hele Internationaal Strafhof op de sanctielijst zetten? In Den Haag maar ook in Brussel zijn alle ogen gericht op Washington, dat dreigt het Hof "steen voor steen" af te breken.
"Handen af van het Internationaal Strafhof", zei premier Jetten eerder deze week in New York bij de Verenigde Naties. Nederland krijgt steun van Europese bondgenoten. "Bedreigingen en aanvallen tegen het Internationaal Strafhof zijn onaanvaardbaar", zei de voorzitter van de Europese Raad Antonio Costa.
In zijn toespraak een dag eerder sprak de Amerikaanse president Trump over "schijnprocessen" van het Hof. Maar hij kondigde nog geen verdergaande sancties aan - volgens Jetten een gevolg van de stille diplomatie waar Nederland al tijden mee bezig is.
Jetten reageerde bij de Verenigde Naties op de aanval op het Strafhof:
Hoelang die strategie blijft werken, is onzeker. Nederland heeft als gastland een speciale verantwoordelijkheid, zegt de regering. Dat betekent ook dat Den Haag extra kwetsbaar is voor Trumps toorn in zijn hetze tegen het hof. De Amerikaanse ambassadeur in Nederland zei juist als reactie op Jetten dat de Amerikanen het ICC best met rust wil laten "zolang het hof zijn handen afhoudt van de VS".
De VS is, net als onder andere Rusland, China, India, Israël en Iran, geen lid van het Strafhof. De Amerikaanse kritiek daarop is al decennia oud. In 2002 ondertekende George Bush de Den Haag Invasie-wet, die de VS het recht geeft landgenoten die zich voor het hof moeten verantwoorden uit Den Haag weg te halen. Dat is een moeilijk voorstelbaar scenario, maar nadat het Strafhof een arrestatiebevel tegen de Israëlische premier Netanyahu had uitgevaardigd, kwam de VS met sancties.
De helft van de rechters is daar inmiddels door getroffen. Het betekent dat ze van de ene op de andere dag niet meer naar de VS konden en hun creditcards geweigerd werden. Ook vertellen rechters dat ze uit hun zorgverzekering gegooid zijn.
Europees terugslaan
De volgende stap van de regering-Trump in het dreigement om het hof te ontmantelen, zijn strafmaatregelen tegen het ICC als instantie. Daardoor zou het hof met zijn 900 medewerkers volledig afgesneden kunnen worden van het Amerikaanse financiële systeem.
Trump zei deze week dat hij wil dat het Internationaal Strafhof wordt afgeschaft:
Nederland probeert nog steeds uit alle macht te voorkomen dat Trump drastischere stappen neemt. Tegelijkertijd bereidt Den Haag zich onder andere in EU-verband voor om terug te slaan als dat nodig blijkt.
Al een jaar geleden vroeg de Nederlandse regering aan de Europese Commissie het zogenoemde 'blokkeerstatuut' klaar te zetten. Als dat in werking treedt, worden Europese bedrijven en organisaties verplicht de VS-sancties te negeren omdat die volgens de EU niet geldig zijn.
De Tweede Kamer riep al eerder op het te gebruiken en onder meer Spanje en België zijn openlijk pleitbezorger. In theorie worden Amerikaanse sancties dan 'geblokkeerd' en kunnen Europese bedrijven compensatie krijgen voor geleden schade.
Paardenmiddel
In praktijk is het niet zo simpel, zeggen experts. Bedrijven die bijvoorbeeld in de EU én de VS werken komen zo voor onmogelijke keuzes te staan, want aan welke wetten moeten ze zich houden? Als ze zich aan de Europese wet houden en de VS-sancties negeren, lopen ze risico in Amerika strafrechtelijk vervolgd te worden.
Het inzetten van de Europese blokkeerwet is dan ook vooral een krachtig politiek signaal. Het is onduidelijk hoe de Amerikaanse president zal reageren als de EU terugslaat. In Den Haag en Brussel is angst voor verdere escalatie, er klinkt terughoudendheid. Minister van Buitenlandse Zaken Berendsen spreekt van "een paardenmiddel dat je maar één keer kan inzetten".
Het Strafhof zelf is inmiddels beschermd tegen mogelijke verdergaande sancties, zegt een van de aanklagers in de Britse krant Financial Times. Het hof is bijvoorbeeld het afgelopen jaar overgegaan naar een Duits in plaats van een Amerikaans softwaresysteem. Ook worden de salarissen van medewerkers maanden vooruit betaald om te voorkomen dat mensen in financiële problemen komen bij Amerikaanse sancties.
Steunbetuiging
De EU is kwetsbaar door de grote afhankelijkheid van de financiële sector van Amerika. Door Amerikaanse strafmaatregelen tegen het Strafhof is dat opnieuw pijnlijk duidelijk geworden. Morgenmiddag komen twee gesanctioneerde rechters van het hof in het Europees Parlement in Brussel vertellen over hun problemen.
Ongeveer tegelijkertijd gaan buitenlandminister Berendsen en zijn Duitse collega Wadepuhl samen langs bij het Strafhof in Den Haag, een duidelijke steunbetuiging. Nederland en de 26 overige EU-landen die lid zijn van het hof hopen nog steeds dat Trump zijn dreigementen niet doorzet. Of dat ijdele hoop is, blijkt hoogstwaarschijnlijk ergens komende weken.