Het ANC, de partij die Zuid-Afrika ruim dertig jaar geleden bevrijdde van de apartheid, is bij lokale verkiezingen flink afgestraft. Vooral de stedelingen zijn het slechte bestuur en de corruptie van het ANC op elk niveau zat.
Lange tijd was de partij van wijlen president Nelson Mandela de vanzelfsprekende keuze voor de meeste Zuid-Afrikanen. Maar volgens de officiële uitslag van de lokale verkiezingen, die zondag aan het begin van de avond bekend is gemaakt, komt het ANC uit op ongeveer 30,8 procent van de stemmen.
Dat is nog altijd een flink aantal, en het ANC blijft landelijk de grootste partij, maar het is wel 15 procentpunt minder dan in 2021.
Zes metropolen
Vooral in de steden krijgt de partij klappen. In zes van de belangrijkste metropolen is een andere partij de grootste geworden. In de meeste gevallen is dat de liberale Democratische Alliantie (DA).
De ogen waren vooral gericht op Johannesburg, het economische hart van Zuid-Afrika. Ook daar gingen de meeste stemmen naar de DA.
De miljoenenstad is het toonbeeld geworden van het falen van het ANC. Want de motor van de Zuid-Afrikaanse economie wordt slecht onderhouden. Johannesburg heeft te maken met stroomuitval, afval op straat, verwaarloosde gebouwen, tekort aan water en hoge criminaliteit.
Daartegenover wordt vaak Kaapstad gezet, de toeristische stad aan zee met de Tafelberg, die al twintig jaar lang wordt geregeerd door de DA. Daar lijkt, in ieder geval in de betere buurten, alles beter te functioneren. Die stad blijft in handen van de DA.
Helen Zille
In Johannesburg en een trits andere steden lijken ze nu te hopen iets van het betere bestuur van Kaapstad te krijgen. Een oud-DA-burgemeester van Kaapstad is dan ook burgemeesterskandidaat voor die partij in Johannesburg.
De 75-jarige politica Helen Zille voerde een opvallende campagne met als boodschap dat ze de problemen van Johannesburg wel even gaat oplossen. Op haar campagne ging ze bijvoorbeeld snorkelen in een overstroomde kuil in het wegdek en roeide ze met een bootje door een ondergelopen straat in de township Soweto. Beelden van die stunts gingen viraal.
Het is nog niet zeker of ze burgemeester wordt. De partij werd in Johannesburg dan wel de grootste, maar kreeg niet genoeg stemmen om direct het roer over te nemen en moet dus een coalitie vormen.
Witte partij
Toch is het bijzonder dat de DA in Johannesburg de grootste is geworden, omdat het een stad is waar vooral armere zwarte Zuid-Afrikanen wonen die traditioneel vooral op het ANC stemmen. De DA wordt door velen nog steeds gezien als een witte partij, die het vooral goed voor heeft met de middenklasse en de rijkeren.
Maar veel Zuid-Afrikanen willen vooral een beter bestuur. Vooral in hun eigen wijken en steden zien ze dat het ANC niet genoeg doet. Ze klagen over vriendjespolitiek bij het verdelen van banen, corruptie en raadsleden die simpelweg hun werk slecht uitvoeren.
Volgens onderzoek hebben slechts 39 van de 257 gemeenten in Zuid-Afrika een schone boekhouding. Opvallend is dat veel van die gemeenten in de provincie Westkaap liggen, waar veel gemeenten door de DA worden bestuurd.
Ook andere partijen
Niet alleen de DA groeide, maar ook andere partijen. Zo stemden in Durban veel mensen op MK, de partij waarmee oud-president Jacob Zuma zich in 2023 van het ANC afsplitste.
Ook bij de landelijke verkiezingen van 2024 was er al een verschuiving te zien. Het ANC verloor dat jaar voor het eerst sinds het land democratisch werd de meerderheid en regeert nu in een eenheidsregering met onder andere de DA. En nu moet er dus ook op stedelijk niveau met andere partijen worden samengewerkt.
Politiek analisten denken dat het ANC beseft dat het meer verantwoording moet afleggen over zijn beleid en dat het inziet dat het daadwerkelijk resultaten moet boeken.
Al voor het weekend noemde ANC-voorzitter Fikile Mbalula dat een les voor zijn partij. President Cyril Ramaphosa zei vanavond dat het hebben van een keuze gezond is voor een democratie. Hij riep op tot een goede samenwerking tussen de partijen, in het belang van de kiezers.