Het kan zo niet langer. Dat is de nasmaak van de VN-jaarvergadering die vandaag eindigt. De roep om hervormingen - zeker binnen de Veiligheidsraad - klinkt luider dan ooit.
Want op dit moment is de Verenigde Naties vleugellam, vinden regeringsleiders én geopolitieke experts. De constructie van vijf landen met permanent vetorecht werkt niet. En de bezetting van die Veiligheidsraad doet geen recht aan de snel veranderende geopolitieke verhoudingen.
XXL-vergadering zonder doorbraak
Een week lang was New York toneel van een XXL-evenement waar diplomaten en politici uit 193 landen aan meededen. Ze vergaderden dagenlang maar bereikten op geen enkel groot thema een doorbraak.
De Chinese leider Xi kwam niet eens langs, maar was wel enkele honderden kilometers verderop in het Witte Huis. Daar ontmoette hij president Trump, die het VN-podium wél pakte en dat voornamelijk gebruikte om kritiek te uiten op diezelfde VN. Eerder trok hij zijn land al terug uit 31 VN-organisaties.
Het bevestigt het groeiende beeld van de VN als een tandeloze tijger. Daarom pleitten meerdere landen afgelopen week in New York voor ingrijpende hervormingen van de Veiligheidsraad, die bestaat uit vijf permanente leden: de VS, China, Rusland, Frankrijk en Groot-Brittannië.
Na Tweede Wereldoorlog
De VN werd opgericht in 1945 met als doel vrede te bevorderen. Anno 2026 is vrijwel ieder onafhankelijk land lid.
De VN-Veiligheidsraad bestaat uit vijf permanente leden en tien wisselende leden. Het orgaan kan diplomatieke en militaire sancties opleggen en vredesmissies instellen. Maar de leden hebben vetorecht, wat maakt dat zulke maatregelen vaak op last van één land niet doorgaan. Zo blokkeerde Rusland vorig decennium pogingen om het Syrische Assad-bewind te bestrijden en vetode de VS kort na de 7 oktober-aanslagen een oproep tot een staakt-het-vuren in Gaza.
De machtspositie van dat groepje grote mogendheden is niet meer van deze tijd, betoogde de Turkse president Erdogan. "Er zijn meer dan vijf landen in de wereld." Hij kreeg bijval van de Finse president Stubb, die voorstelt de Veiligheidsraad aan te vullen met landen uit Afrika, Latijns-Amerika en Azië/Oceanië. En 'onze' premier Jetten zei dat het "machtsevenwicht" moet worden aangepast "aan de veranderende tijden".
Deze oproepen zijn niet bepaald nieuw. Begin deze eeuw stelde toenmalig VN-baas Kofi Annan al voor de Veiligheidsraad uit te breiden met meerdere permanente leden, maar dat ging niet door omdat de beoogde nieuwe leden als Duitsland en India verbolgen waren dat ze geen vetorecht zouden krijgen.
Ruim twintig jaar later is de noodzaak tot hervormen nog vele malen pregnanter, zegt geopolitiek analist Alex Krijger. "We hebben alles georganiseerd alsof het nog 1945 is. Met Europa als centrum van de wereld. Maar 85 procent van de wereldbevolking woont niet in het Westen."
Ook Nico Schrijver vindt verandering "broodnodig". Hij is emeritus hoogleraar Internationaal Publiekrecht bij de Universiteit Leiden en werkte in het verleden zelf voor de VN. "De organisatie heeft schipbreuk geleden als het gaat om vrede en veiligheid. De VN zat vaker in zwaar weer, maar dit weer is wel héél zwaar."
De Franse president Macron - die dus in de Veiligheidsraad zit - vindt verandering ook nodig. Japan, India en een Afrikaans land moeten toetreden tot het hoogste orgaan, zei hij vorige week.
Maar is hij dan ook bereid zijn eigen Veiligheidsraad-zetel op te geven? Nee, zegt Schrijver. "Dat is als trekken aan een dood paard". Toch is dat volgens Krijger wél wat moet gebeuren. "Er zit iets oer-arrogants in de Europeanen. We denken dat we nog steeds de dienst kunnen uitmaken zoals we honderden jaren deden."
Die houding is "onrechtvaardig" en bovendien "ontzettend gevaarlijk" voor ons, denkt Krijger. "Europa heeft er nog nooit zo zwak voorgestaan. Het Rusland-conflict escaleert en onze afhankelijkheid van Azië en de VS wordt steeds groter. Juist daarom moeten we op basis van gelijkwaardigheid en respect de hand reiken naar het mondiale Zuiden, naar landen die al tig keer hebben gezegd dat ze willen helpen met thema's als Gaza en Oekraïne."
Hoogleraar Schrijver benadrukt dat er ook nog andere, minder ingrijpende hervormingsopties zijn dan vetorechten afpakken. Bijvoorbeeld door grote landen semipermanent lid te maken of een veto pas als 'geldig' te beschouwen wanneer minimaal twee landen het uitspreken.
Is er een kans dat de VN ooit ophoudt te bestaan? "Dat zou me verbazen. Ja, ik ben bezorgd over de toekomst van de VN. Maar dat ben ik vaker geweest."