Na ruim veertig jaar komt er een einde aan het Russische Huis in Berlijn. Volgens Duitse en Franse veiligheidsdiensten zijn er aanwijzingen dat Rusland spionage-operaties uitvoert vanuit deze cultuurinstelling. Gisteravond kondigde Duitsland de sluiting aan, als vergelding voor de Russische rol bij een aanslagpoging in Leipzig.
Het Russische Huis houdt de deuren vandaag al gesloten. Een medewerker wijst de beschuldigingen van spionage van de hand. "Het is puur cultuur. Er zijn taallessen, tentoonstellingen, een filmzaal. Niets politiek!"
Vaste bezoekers stuitten op een dichte deur. "Ik kom hier al tien jaar, voor Russisch eten of het poppentheater. Mijn dochter heeft hier ballet geleerd", zegt Michael Kanter uit het oosten van Berlijn. "Het is een schande dat alles wat Russisch is wordt verboden."
Verdacht stroomgebruik
Uit onderzoek van de Franse inlichtingendienst zou blijken dat het cultuurprogramma een dekmantel is voor spionage-operaties. De Russische ambassade zou een deel van haar werkzaamheden in het cultuurhuis hebben ondergebracht.
Er zijn meerdere verdachte aspecten aan het Huis, zegt CDU-Bondsdaglid Roderich Kiesewetter tegen de NOS. "Er leven zo'n honderd Russen van wie we niet precies weten wat ze doen. Er gaan mensen het pand in die door onze diensten om bepaalde redenen in de gaten worden gehouden. En bezoekers worden benaderd of ze meer kunnen betekenen voor Rusland."
Ook is het energieverbruik hoger dan logisch zou zijn, vervolgt Kiesewetter. "Daarom gaan we ervan uit dat er apparaten staan die niet per se een culturele functie hebben." De conciërge van het gebouw verklaart het hoge energieverbruik door de airconditioning en twee ovens voor kooklessen voor kinderen.
Pal naast het Huis nam deze zomer een deel van het Duitse ministerie voor Digitalisering zijn intrek. Volgens de Berlijnse krant Tagesspiegel gaat het onder meer om de afdeling die zich bezighoudt met digitale infrastructuur en kunstmatige intelligentie. Het ministerie ziet daarin geen spionagerisico's.
Organisatie al op sanctielijst
Het Russische Huis huist sinds 1984 in een kolossaal pand van bijna 30.000 vierkante meter in het hart van Berlijn. Een woordvoerder zegt dat het Huis aan de Friedrichstrasse zich uitsluitend richt op Russische taal en cultuur, zoals is afgesproken in een akkoord tussen Rusland en Duitsland uit de jaren 90. Als tegenhanger bestaat in Rusland een afdeling van het Duitse Goethe-instituut.
Het Russische Huis wordt beheerd door het agentschap Rossotroednitsjestvo, dat onder het Russische ministerie van Buitenlandse Zaken valt. In 2022 zette de EU de organisatie op de Europese sanctielijst, vanwege het verspreiden van pro-Russische propaganda en mede-organiseren van pro-Russische demonstraties.
Daarom zijn rekeningen bevroren. Alleen basiskosten mogen worden gedekt, het Huis mag geen inkomsten genereren. De evenementen zijn doorgaans gratis, maar met de taallessen wordt geld verdiend.
Ondanks de EU-sancties bleef het Huis open, vanwege onderlinge akkoorden tussen Duitsland en Rusland. Sinds 1993 bestaat er een cultureel verdrag, dat ook het Goethe-instituut in Rusland beschermt. Ook werd in 2013 een deal over de huisvesting gesloten, waardoor het Huis de rest van de eeuw het pand bezit. De Duitse staat draait op voor de onroerendgoedbelasting van 70.000 euro per jaar.
Valse romantiek
Het Russische Huis is in Duitsland een symbool geworden van de Duitse naïviteit tegenover Rusland. Oproepen om op te treden tegen het Ruslandcentrum in het centrum van de hoofdstad werden door de regering genegeerd. Na talloze hybride aanvallen, waaronder de explosieve drone op het vliegveld van Leipzig, is de maat nu toch vol: het Huis moet dicht.
Volgens CDU'er Kiesewetter heeft Duitsland niet eerder durven optreden, uit angst voor escalatie met Rusland. "De strategie was altijd: als Duitsland mild is, wordt het beloond en zijn er gesprekken met Rusland mogelijk. Doe ons geen pijn, want wij doen jullie ook geen pijn." Dat vat Moskou echter juist op als zwakte, aldus Kiesewetter.
Ook bestaat er een valse 'Ruslandromantiek' in Duitsland, waarbij Rusland als cultureel rijke natie wordt gewaardeerd, tegenover het decadente Amerika. "Dat geluid hoor je vooral bij de AfD, maar ook bij delen van (regeringspartijen, red.) CDU en SPD", zegt Kiesewetter.
Bezoekers van het Huis betreuren vooral dat de cultuur wordt geraakt. "Ik ben heel verdrietig, ik las hier graag Russische literatuur", vertelt een Russisch-Duitse vrouw. De Duitser Michael Kanter wil niet dat Russische kunst in de ban wordt gedaan. "Toen nazi-Duitsland Leningrad (het huidige Sint-Petersburg, red.) omsingelde, bleef men Bach en Mozart luisteren. En wij sluiten nu een cultuurhuis, belachelijk."
Het Russische Huis wil niet reageren op vragen en de beschuldigingen van spionage. Het gebouw zal de komende maanden waarschijnlijk open blijven, omdat voor het opzeggen van het cultuurverdrag een opzegtermijn geldt.