De Russische president Poetin heeft alle zeven Russische dochterbedrijven van Japan Tobacco onder "tijdelijk" staatsbeheer geplaatst, een maatregel tegen bedrijven uit "onvriendelijke landen". "Wij hebben protest aangetekend en eisen dat de maatregel per direct wordt ingetrokken", verklaart de Japanse kabinetschef Minoru Kihara.
De fabrieken draaien door en de ruim 4000 werknemers blijven voorlopig in dienst. Maar het bedrijf achter de sigarettenmerken Camel en Winston is de zeggenschap volledig kwijt. Een flinke klap voor de Japanse staat, met zo'n 37 procent de grootste aandeelhouder van Japan Tobacco.
Oplopende spanningen
De ingreep zet de verhoudingen tussen Tokio en Moskou verder op scherp. De twee landen ruziën al decennia over vier eilanden en eilandengroepen ten noorden van het Japanse eiland Hokkaido, die de Sovjet-Unie aan het einde van de Tweede Wereldoorlog innam. Japan noemt ze de Noordelijke Gebieden en eist ze terug. Rusland bestuurt ze nog altijd.
Japan hoopte jarenlang het overleg vlot te trekken met gezamenlijke energieprojecten en betere handelsbetrekkingen. In 2018 spraken de twee landen nog af sneller te onderhandelen. Toen Japan in 2022 economische maatregelen tegen Rusland nam, na de invasie van Oekraïne, brak Moskou de gesprekken volledig af.
Afgelopen augustus bezocht Poetin voor het eerst een van de betwiste eilanden. Hij proefde kaviaar in een visfabriek, beloofde het ziekenhuis een doorgeroeste ambulance te vervangen en liet zich op een school een drone tonen. "Net een vakantieoord", zei hij tegen bewoners over het zonnige weer. Premier Sanae Takaichi noemde zijn bezoek "volstrekt onaanvaardbaar".
Monument
Vervolgens onthulde Rusland in Khabarovsk een 15 meter hoog monument van een Sovjetsoldaat die een Japanse grenspaal met het symbool van de Japanse keizer verbrijzelt. Tokio eiste meteen dat Rusland het weghaalde.
Dat ook de relatie tussen Tokio en Peking flink is verslechterd, speelt Moskou in de kaart. Op de dag van Poetins bezoek aan Itoeroep, Etorofu in Japan, verwezen de Russische en Chinese ambassadeurs in een gezamenlijke brief naar hun strijd tegen het "Japanse militarisme". Intussen oefenen hun marineschepen en bommenwerpers steeds vaker samen rond Japan. Moskou en Peking noemen de Japanse defensieopbouw bovendien een "gezamenlijke bedreiging voor de wereldvrede".
Toen Japan vorige maand nieuwe economische sancties aankondigde, dreigde Moskou met tegenmaatregelen. Later die maand meldde de Russische veiligheidsdienst dat ze op Sachalin een verslaggever van de Japanse krant Hokkaido Shimbun had opgepakt op verdenking van spionage. Hij werd overgebracht naar Moskou. Volgens Ruslandkenners is dit een vorm van "gijzeldiplomatie".
Een kwart van de winst
Het aandeel Japan Tobacco heeft intussen bijna een derde van zijn waarde verloren. Het concern verwachtte in 2026 ruim 10 procent van zijn omzet en een kwart van zijn bedrijfswinst uit Rusland te halen. Eind september had het er voor 1500 miljard yen aan bezittingen, zo'n 8,5 miljard euro. Het bedrijf onderzoekt momenteel de gevolgen.
Japan Tobacco is sinds 1999 actief in Rusland en is er met ongeveer 40 procent marktaandeel de grootste sigarettenmaker. Na de invasie van Oekraïne kondigde het concern aan geen nieuwe investeringen meer te doen, maar het bleef sigaretten maken en verkopen. Andere Japanse concerns, zoals Toyota en Nissan, trokken zich wel terug.
Poetin gebruikt nu een regeling uit 2023 waarmee Rusland bezittingen van bedrijven uit "onvriendelijke landen" onder eigen beheer kan plaatsen. In september gebeurde dat ook met de Russische activiteiten van het Zwitserse Nestlé. Kremlinwoordvoerder Dmitri Peskov zei toen dat Moskou rekening hield met de "toenemende betrokkenheid van onvriendelijke landen bij rechtstreekse vijandelijkheden tegen ons".
Na Russisch overheidsingrijpen komen bedrijfsbezittingen geregeld in handen van mensen rond het Kremlin. Japan Tobacco betaalde al belasting in Rusland, maar het is nog onduidelijk of het concern zijn winst straks nog naar Japan kan overmaken en of Moskou dat geld voor de oorlog kan gebruiken.
Twee weken geleden spraken de Japanse en Russische buitenlandministers elkaar nog bij de G20 in Atlanta, voor het eerst in zo'n vijf jaar. Buitenlandminister Motegi eiste de vrijlating van de verslaggever. Zijn Russische ambtgenoot Lavrov wilde pas weer volwaardig overleg als Tokio zijn "onvriendelijke beleid" intrekt.