Jarenlang was het onderwerp onbespreekbaar in Brussel: het toelaten van nieuwe landen tot de Europese Unie. De laatste toetreding, die van Kroatië, dateert alweer uit 2013. De vrees is dat nieuwe landen vooral geld gaan kosten. Bovendien zijn er zorgen over de stabiliteit van nieuwkomers. Zullen zij zich wel aan de Europese regels blijven houden als ze eenmaal lid zijn?
Maar sinds de oorlog in Oekraïne en de herverkiezing van Donald Trump groeit de steun voor nieuwe leden. "Een grotere Europese Unie geeft ons meer politiek en economisch gewicht in een wereld vol hevige concurrentie op het wereldtoneel", zegt Eurocommissaris voor Uitbreiding Marta Kos.
Het idee is dat je samen sterker staat. Zo is het Oekraïense leger door de oorlog het sterkste van Europa en EU-landen kunnen daar veel van leren. Ook moet voorkomen worden dat Rusland of China meer invloed krijgt op landen in Europa.
Stemrecht ontnemen
De Europese Commissie komt daarom vandaag met een plan voor nieuwe regels voor nieuwkomers. De regels moeten ervoor zorgen dat toetreders de EU daadwerkelijk sterker maken en niet zwakker.
Zo wil de Commissie extra regels om nieuwe landen te kunnen straffen als zij zich na hun toetreding niet aan de basisprincipes van de EU houden. Schenden ze die beginselen over bijvoorbeeld democratie, de rechtsstaat of mensenrechten toch, dan kan een nieuw lid gedurende een periode van vijftien jaar het stemrecht worden ontnomen.
Vier directe kandidaten
Vooral Montenegro, Albanië, Moldavië en Oekraïne liggen momenteel op koers voor een EU-lidmaatschap. Het kleine Montenegro (600.000 inwoners) wil in 2028 het 28ste lid van de EU worden en ligt goed op schema.
In het voorstel staan niet alleen ideeën om nieuwe landen te controleren, maar ook om een grotere EU bestuurbaar te houden. Als er nog meer landen bij komen, wordt het moeilijker akkoorden te bereiken waarmee alle landen het eens zijn. De Commissie pleit er daarom voor vaker besluiten met een meerderheid te nemen. Die moet bestaan uit 55 procent van de landen waarin samen meer dan 65 procent van de EU-bevolking woont.
Nu is voor veel belangrijke beslissingen steun van álle EU-landen nodig. Dat leidt regelmatig tot moeizame onderhandelingen. Een land kan in zijn eentje een voorstel tegenhouden in het belang van alleen dat land, zoals Griekenland, Luxemburg en Frankrijk onlangs deden bij nieuwe strafmaatregelen tegen Rusland.
Het is aan de EU-landen zelf om te beslissen of ze meer besluiten met meerderheden gaan nemen. De vraag is of er genoeg steun voor is. Enerzijds kan het de EU, zeker bij meer leden, slagvaardiger maken. Anderzijds kunnen landen dan in hun eentje minder invloed uitoefenen. Ironisch genoeg moeten alle landen het erover eens zijn als zij besluiten in het vervolg met een meerderheid willen nemen.
Hongarije
De nieuwe regels moeten een nieuw 'Hongarije-scenario' voorkomen. Dat land trad in 2004 toe tot de Europese Unie. Onder premier Orbán, die regeerde van 2010 tot dit jaar, raakte de rechtsstaat vervolgens in verval. De onafhankelijke rechtspraak kwam onder grote druk te staan, er werd gefraudeerd met EU-geld en Hongarije negeerde tal van Europese regels.
De EU nam wel maatregelen door Europese subsidies voor Hongarije te bevriezen, maar het lukte niet om Hongarije het stemrecht te ontnemen. Daar bestond wel wetgeving voor, maar alle EU-landen moesten die steunen en dat gebeurde niet. Polen, dat eveneens de onafhankelijke rechtspraak in het land aantastte, bleef Hongarije steunen. Dat gold ook andersom. En dus gebeurde er jarenlang niets, tot grote ontevredenheid van onder meer Nederland.
Paard van Troje
De plannen die de Commissie nu voorstelt, moeten het dus makkelijker maken het stemrecht van toekomstige leden de eerste vijftien jaar van hun lidmaatschap stop te zetten. Zo hoopt de Commissie te voorkomen een 'Paard van Troje' van binnen te halen. Een land dat op het eerste oog een mooie toevoeging lijkt, maar eenmaal binnen de EU grote problemen veroorzaakt.
Volgende week spreken de leiders van de EU-landen over de nieuwe uitbreidingsplannen op een Europese top. Uitbreiding is een politiek gevoelig thema. Nederland is altijd terughoudend geweest, maar ziet wel wat in deze plannen.