"Er is in jullie landen sprake van een flinke ruk naar rechts. Dat is een goede zaak." Zo sprak de Amerikaanse president Donald Trump dinsdag een groep leiders van Latijns-Amerikaanse landen toe bij een bijeenkomst van The Shield of the Americas in New York. Daar vond op dat moment ook de Algemene Vergadering van de VN plaats.
Dit samenwerkingsverband van voornamelijk (radicaal-)rechtse regeringen werd in maart opgericht door Trump om drugskartels op te doeken, maar inmiddels gaat de samenwerking verder dan dat. Trump sprak tijdens de bijeenkomst over energie, zeldzame aardmetalen en handelsroutes die niet in het bezit mogen komen van "vijandige machten van buitenaf", waarschijnlijk doelend op China.
Na de verkiezingen in Brazilië, volgende week, kan Trump er een belangrijke bondgenoot bij krijgen op het continent. Maar hoe pro-Trump zijn al die leiders echt?
"Een stuk of tien landen in Latijns-Amerika worden geleid door radicaal-rechtse of zeer conservatieve presidenten", zegt hoogleraar Brazilië-studies Kees Konings. Dat betreft onder meer Argentinië, Chili, Colombia, Ecuador, El Salvador en Peru.
Trump schrijft deze ontwikkeling vooral aan zichzelf toe. "Ik heb een aantal van jullie gesteund en jullie hebben geweldige verkiezingsoverwinningen behaald", wijzend op de recente winsten van ultrarechts in Colombia en de conservatieven in Argentinië.
Maar Francisco Monaldi, Latijns-Amerika-expert van Rice University, zet vraagtekens bij de grootte van Trumps rol. "Eigenlijk zie je heel Zuid-Amerika verrechtsen, op een paar landen, waaronder Brazilië, Uruguay en Mexico na. Maar ik denk dat die beweging voornamelijk plaatsvindt binnen de landen zelf, elk land om zijn eigen reden."
Zo heerste in veel van de landen met recente verkiezingen een anti-regeringssentiment door jaren aan matige economische groei. Ook kampen sommige landen met hoge criminaliteitscijfers. Hierdoor werd de roep om een sterke aanpak van criminaliteit luider.
De rechtse leiders zijn volgens Monaldi dus niet per se populair door Trump zelf. "Sterker nog, samenwerking met Trump zou kiezers ervan kunnen weerhouden om op rechts te stemmen."
Venezuela bondgenoot?
Hét voorbeeld van Trumps invloed in Zuid-Amerika is Venezuela. In januari nam de VS Nicolás Maduro, de socialistische oude dictator, gevangen. Sindsdien leidt zijn vicepresident het land: Delcy Rodríguez.
Venezuela was jarenlang een tegenstander van Trump. Maar Rodríguez bracht daar, onder druk van Trump, verandering in. Deze nieuwe vriendschap werd uitgesproken bij de VN deze week, waar de twee leiders elkaar voor het eerst spraken sinds Maduro's gevangenneming. "Historisch", zo noemde Rodriguez het gesprek waarin ze praatten over het versterken van hun relatie.
Schijn bedriegt, volgens Monaldi. Volgens hem probeert Venezuela voornamelijk "tijd te winnen" zolang Trump president is. Ook de door Trump gewenste forse verhoging van de Venezolaanse olieproductie kost jaren en zal volgens Monaldi niet tijdens zijn huidige termijn worden gerealiseerd. "Het is vooral een show", zegt hij.
Zelfs bij Trumps meest trouwe bondgenoot, de rechts-populistische Milei van Argentinië, is de vraag wat de vriendschap met Trump echt behelst. "Inhoudelijk liggen ze eigenlijk vrij ver uit elkaar", zegt Monaldi. Waar Trump bijvoorbeeld strooit met importheffingen, is Milei juist een groot voorstander van vrijhandel.
Brazilië volgende toets
Een belangrijke test voor Trumps invloed in Zuid-Amerika zijn de aanstaande Braziliaanse verkiezingen. Presidentskandidaat Flávio Bolsonaro neemt het op 4 oktober op tegen de zittende linkse president Luiz Inácio Lula da Silva. Flávio is de zoon van de radicaal-rechtse oud-president Jair Bolsonaro, veroordeeld voor een staatsgreep.
Volgens de meest recente peiling gaan ze gelijk op. "De verkiezingen in Brazilië zijn doorslaggevend voor het gewicht van rechts in Zuid-Amerika", zegt Koonings. "De familie Bolsonaro is bereid zich helemaal aan Trump over te leveren."
President Lula greep de Algemene Vergadering van de VN aan voor een duidelijke boodschap. "Brazilië is niemands achtertuin", zei hij, doelend op de 'Donroe-doctrine', waarbij de VS Latijns-Amerika beschouwt als een gebied binnen zijn eigen invloedssfeer.
Monaldi: "Als Bolsonaro wint, is alleen nog de Mexicaanse president Claudia Sheinbaum over om tegen Trump in te gaan."
'Vijandige machten van buitenaf'
Maar zelfs landen die politieke toenadering zoeken tot Trump, kunnen dat volgens de experts maar ten dele doen. China is voor verschillende grote Zuid-Amerikaanse landen een van de belangrijkste handelspartners.
Zo was in 2024 China de belangrijkste bestemming van Braziliaanse export. Met name soja, ijzererts en olie worden op grote schaal geëxporteerd.
Monaldi ziet daarin een grens voor Trumps mogelijkheden in Latijns-Amerika. "Ik denk dat de meeste landen niet zozeer meegaan met Trump, als wel proberen zijn termijn te overleven."