Steenkool verbranden leidt tot ongezonde luchtvervuiling en het stoot broeikasgassen uit die de aarde opwarmen, nog meer dan olie en aardgas.
Wanneer mensen plannen maken om klimaatverandering aan te pakken, willen ze eerst van steenkool af. Toch blijkt dat in de praktijk lastig.
Nooit eerder gebruikte de wereld zoveel steenkool als vorig jaar. Dit jaar lijkt het record weer te sneuvelen.
Steenkool vervangt aardgas
Vijf jaar geleden beloofden landen op de klimaattop in Glasgow nog te gaan minderen. Op de klimaattop in Turkije zijn landen deze week weer bij elkaar en moeten ze concluderen dat het nog steeds niet zover is.
Eind vorig jaar voorzag het Internationaal Energieagentschap (IEA) nog een lichte daling. In september moest de organisatie hierop terugkomen. Nu raamt het IEA dat het gebruik van steenkool met ruim 1 procent zal toenemen. Ander onderzoek ziet ook een stijging, maar een iets kleinere.
De Iran-oorlog gaf steenkool een flinke zet. Dit conflict leidde tot een enorme verstoring van energiestromen door de Straat van Hormuz. Dat raakt steenkool nauwelijks, maar het helpt de brandstof via een omweg. Door de verstoring gaat minder vloeibaar gemaakt aardgas, of LNG, door de Straat van Hormuz. Wereldwijd is er minder te koop en het beschikbare gas is duurder.
Dat heeft invloed op de keuzes van bedrijven. Om stroom op te wekken kun je zowel aardgas als steenkool gebruiken. "Gas- en kolencentrales kunnen elkaar dus opvangen", zegt Daan Walter, onderzoeker bij energiedenktank Ember. "Als gasprijzen hoog worden, ga je liever steenkool verbranden." Dat kan niet overal. Je moet wel beschikken over kolencentrales die ruimte hebben om extra stroom op te wekken.
Twee landen waar dat nadrukkelijk gebeurde, waren Pakistan en Bangladesh. "Pakistan krijgt geen LNG-toevoer van Qatar", zegt Walter, "en dus gaat steenkool omhoog. Waarom? Omdat ze heel veel kolencentrales hebben laten bouwen door China." Voorheen draaiden die een beperkt aantal uren en ze konden dus makkelijk bijspringen.
Ook in Nederland
Daarbuiten wisselden Polen, Zuid-Korea en Japan aardgas deels in voor steenkool. Ook Nederland verbrandde meer steenkool dan in zowel 2024 als 2025. Het leidde in Den Haag al voorzichtig tot discussie over de toekomst van kolencentrales die vanaf 2030 wettelijk geen steenkool meer mogen verbranden.
Niet elke toename was volgens Walter te wijten aan hoge gasprijzen. In Vietnam en India leidde droogte ertoe dat waterkrachtcentrales minder stroom maakten. Vooral opkomende landen gebruiken bovendien jaar na jaar meer stroom en moeten steeds meer opwekken. Als je ziet hoe sterk gasprijzen stegen, vindt Walter de mate waarin landen overstapten nog meevallen.
Walter verwacht dat de huidige opleving van steenkool tijdelijk zal blijken. In de Europese Unie daalt het gebruik van steenkool al jarenlang gestaag. Na de grootschalige inval van Rusland in Oekraïne in 2022 steeg de gasprijs tot astronomische hoogten. Toen gebruikten Europese landen een tijd lang meer steenkool om stroom op te wekken, maar na die schok ging de daling gewoon verder.
Kortdurend effect
"Op de korte termijn gooien landen er even steenkool bij, want dan hoeft het licht niet uit", zegt Walter. "Op de lange termijn gooien we er zon- en windenergie tegenaan." Ook nu verwacht hij dat hernieuwbare energie na de schok terrein wint ten opzichte van zowel gas als steenkool. Wanneer de piek precies komt, valt moeilijk te zeggen, maar op de lange termijn verwachten analisten een wereldwijde daling in het gebruik van steenkool.
Wel was afgelopen jaar voor landen opnieuw een waarschuwing dat het importeren van energie ze kwetsbaar maakt voor het wegvallen hiervan of voor prijsschokken. Landen met grote hoeveelheden steenkool in de bodem weten dat ze daarop kunnen vertrouwen. Ze blijken ook meer geld te steken in steenkool. Volgens het IEA werd er sinds 2012 niet zo veel geïnvesteerd in steenkool, vooral in China.
Volgens Walter moet je daarbij goed bekijken waarin exact wordt geïnvesteerd. China bouwt nog steeds kolencentrales. Al zullen die steeds minder draaien, verwacht hij. China gebruikt ze steeds meer als 'achtervang' als er geen wind of zon is. In kolenmijnen wordt nauwelijks geïnvesteerd. Het illustreert volgens Walter dat investeerders beseffen dat de opleving kortstondig zal zijn.
"Het is een soort suikerkick voor kolencentrales. We kunnen ze nu eventjes extra aanzetten en geld verdienen, omdat gas duur is", zegt Walter. "Maar ze weten allemaal dat na de suikerkick de crash komt. Dan wil je niet geïnvesteerd hebben in nieuwe kolenmijnen."