Het filmpje dat op sociale media rondging was nep, ongeloofwaardig, van slechte kwaliteit en overduidelijk geknutseld met AI. Toch sloeg Raphaël Glucksmann afgelopen zomer alarm en deed hij aangifte. De centrumlinkse kandidaat voor de Franse presidentsverkiezingen kreeg de twijfelachtige eer dat ook hij doelwit was geworden van een Russische desinformatiecampagne.
Hij is niet de eerste, en zeer waarschijnlijk niet de laatste kandidaat die hier in aanloop naar de verkiezingen mee te maken krijgt. Desinformatie uit Rusland maakt deel uit van de hybride oorlog waar de Franse regering de afgelopen tijd al meermaals voor waarschuwde.
"In aanloop naar de presidentsverkiezingen moeten we niet langer naïef zijn", zei buitenlandminister Jean-Noël Barrot vorige maand. "Pogingen van manipulatie en inmenging zullen toenemen als de verkiezingen dichterbij komen."
Frankrijk vaak bedreigd
Volgens onderzoek van de Europese Commissie was Frankrijk vorig jaar - na Oekraïne - het Europese land dat het vaakst werd bedreigd door buitenlandse desinformatiecampagnes. Voor Frankrijk kwam dat niet als een verrassing. Al in 2021 werd een speciale overheidsdienst opgericht, genaamd Viginum, die buitenlandse inmenging opspoort en bestrijdt.
"Tegenwoordig zijn er geen verkiezingen meer zonder buitenlandse inmenging", zegt Hervé Letoqueux, hoofd van onderzoeksnetwerk Checkfirst. Eerder was hij hoofd operaties bij Viginum. "Maar op dit moment weten we nog niet wat het daadwerkelijke effect van deze campagnes is. Daarom spreken we liever over de mogelijke risico's."
Buitenlandse inmenging zou ertoe kunnen leiden dat verkiezingen ongeldig worden verklaard, zoals in Roemenië eerder gebeurde. "Dat is zeker iets waar we rekening mee moeten houden", zegt Letoqueux. "Dat kandidaten bijvoorbeeld zeggen dat ze slachtoffer zijn geworden van een desinformatiecampagne en dat dat invloed heeft gehad."
Storm-1516 en Matryoshka
Viginum deed de afgelopen jaren uitvoerig onderzoek naar Russische desinformatienetwerken. De twee bekendste zijn Storm-1516 en Matryoshka, die laatste vernoemd naar de Russische houten poppetjes. "In elk nepbericht zit weer ander nepnieuws", legt Letoqueux uit. "En andere accounts nemen dat weer over. Zo worden factcheckers overspoeld met werk en verzuipt de echte informatie onder desinformatie."
In het nepfilmpje waarvan presidentskandidaat Glucksmann aangifte deed, wordt zijn vrouw, de bekende presentatrice Léa Salamé, ervan beschuldigd journalisten te willen omkopen om haar echtgenoot positief neer te zetten. In het filmpje is zogenaamd de stem te horen van onderzoeksjournalist Edwy Plenel, die de vermeende corruptie aan de kaak stelt.
"Het verhaal klopte van geen kant," zegt Plenel vanaf de redactie van Mediapart, het onderzoeksplatform dat hij heeft opgericht. "Dat heb ik meteen op sociale media gedeeld."
De nepvideo is volgens onderzoeker Letoqueux typisch voor de werkwijze van Storm-1516. "Niemand gelooft deze filmpjes, maar ze kunnen wel effect hebben. Het gaat niet om de vraag of mensen het geloven. Het belangrijkste is dat de grens tussen echt en nep vervaagt. Op een gegeven moment weet je niet meer wat waar is en wat niet."
Volgens zijn campagneteam is Glucksmann al meerdere keren doelwit geweest van buitenlandse inmenging. "Onze partij staat voor een Frankrijk dat sterk en pro-Europees is", zegt zijn rechterhand, Europarlementariër Thomas Pellerin-Carlin. "Dat is een probleem voor Rusland, maar ook voor China en de VS. De Franse presidentsverkiezingen zijn cruciaal voor de toekomst van Europa omdat Frankrijk de laatste EU-lidstaat is met eigen kernwapens."
Marine Le Pen, de belangrijkste tegenstander van Glucksmann, kiest een andere koers. Eén die Rusland goed uitkomt. Gisteren nog zei ze in een toespraak in Brussel dat ze de financiële steun aan Oekraïne wil stopzetten als zij wordt verkozen tot president. Ook wil ze de Franse contributie aan de EU fors verlagen.
Democratie op het spel
Onderzoeksjournalist Plenel maakt zich zorgen over de gevolgen van desinformatiecampagnes voor de journalistiek. "Ons werk is om de waarheid boven tafel te krijgen. Maar we hebben ook tegenstanders: journalisten die juist meegaan met geruchten en nepnieuws. Daardoor staat er echt iets op het spel voor de democratie: het risico dat de dictatuur van meningen het overneemt van de waarheid."
In aanloop naar de verkiezingen kiest de partij van Glucksmann, Place Publique, voor een strategie waarbij ze nog wél invloed hebben op hun eigen boodschap: kiezers bereiken, de straat op. "Ons antwoord op nepnieuws en digitale inmenging is juist het echte contact", zegt Pellerin-Carlin. "Door met elkaar te praten en elkaar recht in de ogen te kijken, zonder scherm ertussen. Zo zorgen we ervoor dat Frankrijk een vrij land blijft, waar de Fransen zelf over hun toekomst beslissen."