Een nieuwe megagevangenis in Costa Rica moet de georganiseerde misdaad daar gaan indammen. Het Midden-Amerikaanse land krijgt zo'n 40 procent meer detentieplekken. Costa Rica, dat lang bekendstond als het veiligste land in de regio, kampt de laatste jaren met toenemend geweld door rivaliserende drugsbendes.
Vandaag opent het Center for High Containment of Organized Crime (CACCO) - zoals de gevangenis heet - de deuren. Het kolossale complex staat op een terrein van bijna dertien voetbalvelden en moet ruim vijfduizend gevangenen gaan huisvesten. En dat allemaal omdat het land van een doorvoerroute voor drugs steeds meer verandert in een logistiek knooppunt voor aan drugs gerelateerde criminele organisaties.
Het is niet het eerste land in Latijns-Amerika dat een megagevangenis bouwt. De gevangenis in Costa Rica is geïnspireerd op het omstreden gevangenismodel van president Nayib Bukele van El Salvador, dat bekendstaat om grove mensenrechtenschendingen en waar gevangenen onder extreme omstandigheden vastzitten. Sinds Bukele in 2022 de noodtoestand afkondigde zijn meer dan 93.000 mensen opgepakt. Naar schatting zit inmiddels twee procent van de totale bevolking in de gevangenis.
De moordcijfers in El Salvador zijn de laatste jaren drastisch gedaald, wat de aanpak aantrekkelijk maakt voor landen als Costa Rica. Toch waarschuwen experts dat juist dit 'model-Bukele' averechtse gevolgen kan hebben.
(Hoe) werkt het model?
Benjamin Lessing is universitair hoofddocent aan de Universiteit van Chicago, gespecialiseerd in gevangenissen in Latijns-Amerika. Hij begrijpt waarom landen met hoge criminaliteitscijfers zich aangetrokken voelen tot het model van Bukele. "In veel landen in de regio is de georganiseerde misdaad steeds machtiger geworden."
Volgens Lessing is het voor regeringsleiders verleidelijk om te denken dat ze de criminaliteit kunnen bestrijden "als ze maar genoeg mensen opsluiten en de misdaad hard genoeg aanpakken".
Toch ziet hij juist een groot gevaar en noemt hij het een "model voor democratische achteruitgang." Politici kunnen de populariteit die een hardhandige aanpak oplevert, uiteindelijk gebruiken om de macht naar zich toe te trekken, burgerrechten op te schorten en de democratie te verzwakken. Volgens Human Rights Watch zijn zelfs mensen opgepakt vanwege hun tatoeages, ook als die niets met drugskartels te maken hebben.
Strafpopulisme
Dat politici met dat extreme gevangenisstelsel stemmen proberen te winnen, ziet ook universitair hoofddocent Julienne Weegels, gespecialiseerd in gevangenissen in Latijns-Amerika. "Het is echt een trend dat leiders in Latijns-Amerika op populistische wijze te koop lopen met hun strenge justitie" zegt Weegels. "Het is een manier om meer stemmen te krijgen."
Bukele pronkt zelfs met zijn harde aanpak - in het Spaans mano dura - op sociale media. Op Twitter postte hij vorig jaar een foto uit de Marvelserie Avengers met bewerkte tekst. De boodschap: hij had toen 1,5 procent van de bevolking vastgezet en het criminaliteitscijfer was gedaald met 98 procent.
Volgens Lessing speelt de Amerikaanse president Donald Trump een rol binnen deze ontwikkeling in Latijns-Amerika. "Trump heeft de oorlog verklaard aan alle drugskartels op het halfrond, op een sterk gemilitariseerde manier", zegt hij, doelend op de Amerikaanse aanvallen op boten in het Caribisch gebied en de Stille Oceaan. Het is een van de redenen dat Trump The Shield of the America's oprichtte, een samenwerkingsverband van voornamelijk (radicaal-)rechtse regeringen.
Averechts effect
Toch is het de vraag of massale opsluiting criminaliteit wel echt bestrijdt. Het bijzondere aan Bukeles aanpak is volgens Lessing dat "het leek te werken", waar eerdere harde ingrepen in El Salvador én andere landen averechts uitpakten.
Zo ontstonden in Brazilië de machtige criminele organisaties PCC en Comando Vermelho juist in de gevangenis. Gevangenissen werden zo een broedvijver voor criminele bendes, van waaruit ze bendegenoten buiten de gevangenis konden aansturen. Ook in Honduras en El Salvador bracht de 'harde hand' bendes bij elkaar, zegt Weegels. "De gevangenen overleven, leren van elkaar en gaan samenklitten."
Volgens Lessing is ongerichte, brute repressie daarom vaak "contraproductief" en kan het criminaliteit in de hand werken. Of dit onder Bukele momenteel gebeurt is volgens Lessing en Weegels ongewis. "Ik denk dat het nog te vroeg is om te zeggen of het in El Salvador werkt." De gevangenissen zijn grotendeels gesloten voor de buitenwereld.
Lessing sluit niet uit dat Bukele de bendes daadwerkelijk heeft gebroken. "Als het Bukele-model daadwerkelijk werkt en elders toepasbaar is, zou er, hoe vervelend ik dat ook vind, politieke steun voor ontstaan. Zelfs als dat gepaard gaat met mensenrechtenschendingen en democratische achteruitgang.
Hoe het zal aflopen in Costa Rica is afwachten. Weegels vreest dat de aanpak op lange termijn niet houdbaar is. "Misschien is dit wel een paradepaardje van El Salvador dat niet past binnen het gevangeniswezen van Costa Rica." We moeten ons volgens haar afvragen wat er na een straf gebeurt: "Iemand komt altijd weer vrij."