Een week na de monsterzege van de AfD in Saksen-Anhalt lijkt een rechts-radicale deelstaatregering mogelijk. De partij, die in de deelstaat door de veiligheidsdienst als extreemrechts is bestempeld, gaat verkennende gesprekken voeren met de populistische partij BSW. Samen hebben zij een meerderheid.
Dat leidt tot zorgen, angst en protest bij groepen en organisaties die mogelijk geraakt worden door het AfD-beleid, zoals de evangelische en katholieke kerken. De AfD heeft die herhaaldelijk als 'goddeloos' bestempeld. De partij wil bezuinigen op de financiering, die deels via de deelstaat loopt.
De kerken zijn ongewild in een conflict met de AfD beland, zegt bisschop Bettina Schlauraff van de Evangelische Kerk. "We willen neutraal zijn, maar er is een rode lijn. De AfD heeft die overschreden." De partij valt de kerken al jaren aan, vervolgt ze: "Ze beweren dat wij het evangelie niet begrijpen, omdat we oproepen tot barmhartigheid en gastvrijheid."
Lhbti-acceptatie
Volgens de AfD zijn de kerken te 'links', door zich uit te spreken voor lhbti-acceptatie ("de verwoesting van de normale familie"), het tegengaan van klimaatverandering en de opvang van vluchtelingen. "Zo'n kerk is een gevaar voor de samenleving", zei AfD-cultuurpoliticus Hans-Thomas Tillschneider erover. "We hebben geen tweede Groene partij nodig."
Schlauraff denkt dat de AfD de kerken naar zijn hand wil zetten. "Ze zouden blij zijn als wij een ondersteunende kerk zouden zijn, zoals je veel in de VS ziet."
De bisschop peinst er niet over haar toon, woorden en uitlatingen aan te passen. "Dat kan niet ter discussie staan. De kerk hoort van zich te laten horen als minderheden zoals vluchtelingen of mensen met een handicap in gevaar komen."
Haar kerkgemeente heeft zich daarom in aanloop naar de verkiezingen uitgesproken tegen de AfD. Buiten de Dom in Maagdenburg hangt een groot spandoek met 'Nie wieder ist jetzt' ('Nooit meer is nu'). Juist vanwege het oorlogsverleden van Duitsland en de DDR-dictatuur ligt er een extra verantwoordelijkheid op haar schouders om zich te verzetten, vindt Schlauraff.
Kerkdienst over AfD
In een hoek van de Dom zijn zo'n twintig mensen bij elkaar gekomen voor een 'gebed voor de samenleving'. Dit type gebedsdienst begon tijdens de verkiezingscampagne, voor wie zijn zorgen over de opmars van de AfD wilde uitspreken. "Na de verkiezingen besloten we ermee door te gaan, want veel mensen zijn bang en voelen zich bedreigd door de AfD."
"De afgelopen dagen zijn we verontrust. Velen zijn angstig, radeloos", leidt de bisschop het gebed in. Na samenzang mogen de bezoekers hun wensen en hoop uitspreken. Schlauraff zelf bidt voor de politici. "God, schenk hen wijsheid en goed advies."
Kerkgangers vinden niet dat de kerk te politiek uitgesproken is. "Vrijheid van meningsuiting geldt toch ook voor de kerk? En wat ze zeggen is vooral menselijk, niet politiek", foetert een vrouw. Een ander zegt dat christen zijn per definitie politiek is. "Jezus was ook politiek, want hij kwam op voor de gewone man. Dat noemt de AfD links, omdat ze zelf rechts zijn."
Een kerk is in Duitsland meer dan alleen een kerk. Via zusterinstellingen beheert die ook kinderopvang, scholen, ziekenhuizen, voedselbanken en daklozenopvang. Daarvoor wordt een aparte kerkbelasting geheven, tot 9 procent van het inkomen. Dat wil de AfD hervormen, maar dat vergt een federale wetswijziging.
Daarnaast zijn er subsidies vanuit de deelstaat, honderden miljoenen per jaar, die de partij naar eigen zeggen eerlijker wil verdelen. Dat komt neer op minder subsidies voor de 'kritische' katholieke en evangelische kerken, ten gunste van bijvoorbeeld de Russisch-orthodoxe kerk en Pinkstergemeenten. Ook wil de AfD kerken die kerkasiel verlenen financieel straffen.
De AfD kan de kerken zo ernstig beschadigen, zegt bisschop Schlauraff. "Op korte termijn redden we het nog, maar daarna komen we in de problemen." Een woordvoerder van de katholieke Diakonie zegt daarnaast bezorgd te zijn over een leegloop van personeel bij kerkelijke instellingen in een AfD-deelstaat.
Strijdbaar in verzet
Juist Saksen-Anhalt kent een rijke kerkelijke geschiedenis. Het was de plek waar Luther zijn stellingen tegen de kerk formuleerde, die volgens de legende aan de slotkerk in Wittenberg werden gespijkerd. Dat was een cruciaal moment in de geboorte van de protestantse kerk.
Mede door de DDR, die religie probeerde te onderdrukken, is anno nu 85 procent van de inwoners van Saksen-Anhalt atheïstisch. Ruim 10 procent hangt de evangelische leer aan en zo'n 3 procent is katholiek.
Bisschop Schlauraff toont zich strijdbaar: "Als mensen in gevaar komen, zullen wij hen beschermen en ons verzetten." Hoewel de AfD-winst haar heeft verrast en teleurgesteld zegt ze zich niet hopeloos te voelen. "Ik hoop dat uiteindelijk de menselijkheid overwint."