Vanuit heel Europa wordt vol verontwaardiging gereageerd op de Russische droneaanval op een Oekraïense trein die vanuit Kyiv onderweg was naar de Poolse hoofdstad Warschau. Bij de aanval gisteren vielen geen gewonden, het treinpersoneel was gewaarschuwd door de spoorwegen.
"De aanval laat zien hoe wanhopig Poetin is", zegt NAVO-baas Mark Rutte. "Een weloverwogen escalatie" van de Russische president, noemt de Duitse defensieminister Pistorius het. "Bedoeld om te intimideren en Europeanen te verdelen", volgens de Franse buitenlandminister. "Een aanval op een trein zo dicht bij de Poolse grens is bedoeld om westerse landen die Oekraïne steunen af te schrikken", zegt EU-buitenlandchef Kaja Kallas.
Opluchting
Een paar minuten eerder passeerde op de plek waar de drone insloeg een andere trein, vol diplomaten, politici en wetenschappers die een veiligheidsconferentie in Kyiv hadden bezocht.
"Maar we hoorden pas later dat er maar een paar minuten zaten tussen het moment dat wij passeerden en de aanval", zegt Europarlementariër Reinier van Lanschot (Volt), die ook aan boord zat.
Van Lanschot zag of hoorde de aanval niet. "Pas toen we in Warschau waren, drong door wat er gebeurd was. Toen voelde ik wel opluchting, maar was het gevaar al geweken."
Of de drone gericht was op de trein waar hij in zat, is onduidelijk. Maar de aanval past binnen een zorgwekkend patroon van Russische escalatie richting het Westen, zegt Van Lanschot. Hij wijst op de drone met explosieven en een ontsteker die in augustus werden gevonden bij het vliegveld van Leipzig. Een actie van Rusland, maakte de Duitse regering deze maand bekend.
Artikel 5
Een jaar geleden vlogen ongeveer twintig Russische drones het Poolse luchtruim binnen. Voor het eerst schoten NAVO-gevechtsvliegtuigen ze uit de lucht, ook Nederlandse F-35's.
De NAVO begon meteen een onderzoek naar de herkomst van de drones, maar uitkomsten kwamen er nooit. Vlak na de start vertelden ingewijden al niet op conclusies te rekenen. Het is moeilijk ondubbelzinnig vast te stellen dat de drones met opzet het NAVO-luchtruim schonden. Daarnaast zitten bondgenoten ook niet op één lijn over een antwoord. De militaire alliantie kan alleen in actie komen als alle 32 leden het unaniem eens zijn.
Een jaar later blijft de NAVO worstelen met het antwoord op de Russische escalaties. De bondgenoten hebben de mogelijkheid te vragen om een 'artikel 4-vergadering', waarbij de partners bij elkaar komen. Dat gebeurde in korte tijd twee keer, op initiatief van Polen en Estland. Zo'n bijeenkomst is minder zwaarwichtig dan een beroep doen op artikel 5, waarbij een aanval op één van de leden gezien wordt als een aanval op alle leden.
Sleets middel
Achter de schermen valt te horen dat NAVO-baas Rutte intern heeft gezegd niet nog meer van dit soort vergaderingen te houden. Als het te vaak gebeurt, wordt het middel sleets, is de gedachte.
Maar wat kan het bondgenootschap wél doen? Een jaar geleden startte missie Eastern Sentry, Oostelijke Schildwacht, waarin alle bestaande NAVO-activiteiten aan de oostgrens samengevoegd werden.
Die schrikt voorlopig nog niet genoeg af; de EU en de NAVO krijgen juist te maken met steeds meer en gevaarlijker 'hybride' aanvallen. Dat zijn bijvoorbeeld computerhacks, branden in opslagplaatsen of explosieven op het spoor. Inlichtingendiensten zien dat Rusland steeds actiever wordt.
Verdeeldheid binnen NAVO
Volgens Rusland is de NAVO al in oorlog met het land. Maar de alliantie benadrukt niet in een rechtstreekse conflict met Rusland terecht te willen komen. Bovendien blijven de Russische acties onder de grens van een aanval onder artikel 5, oordeelt het defensieve bondgenootschap.
Daarbij is er verdeeldheid tussen de NAVO-landen. De landen die grenzen aan Rusland en Belarus willen een hardere reactie dan landen die verder weg liggen. En er kan alleen maar iets gedaan worden als iedereen het eens is.
Ook de Amerikanen trappen op de rem in het bondgenootschap. Zij willen de 'vredesbesprekingen' met Moskou niet in gevaar brengen door een te harde reactie vanuit de NAVO.
'Reactie niet altijd zichtbaar'
En dus blijft de club worstelen hoe te reageren op de aanvallen. Het onderwerp heeft grote prioriteit op het hoofdkwartier tijdens de vergaderingen van de NAVO-ambassadeurs.
Rutte zegt alle mogelijke antwoorden klaar te hebben op hybride aanvallen van Rusland. "Maar die zullen niet altijd zichtbaar zijn." Achter de schermen bij de NAVO is te horen dat het bijvoorbeeld kan gaan om inlichtingendiensten van individuele landen die cyberaanvallen uitvoeren in Rusland.
Europarlementariër Van Lanschot ziet meer hulp aan Oekraïne als beste optie. "We kunnen nog veel meer doen om Oekraïne te steunen: denk aan het inzetten van de Russische bevroren tegoeden of het geven van meer Patriot-luchtafweersystemen."