Sinds de Russische invasie van Oekraïne heeft de EU al meer dan twintig sanctiepakketten opgelegd aan Rusland. Hierdoor is het land vrijwel geheel uitgesloten van het internationale betalingsverkeer. Maar daar hebben de Russen wat op gevonden: via een eigen, parallel financieel systeem komt het Kremlin nog steeds aan cruciale onderdelen voor zijn oorlogsmachine. Crypto is daarvan een belangrijk onderdeel.
Binance, 's werelds grootste cryptobeurs qua handelsvolume, stopt daarom vanaf volgende week met het verwerken van transacties die gelinkt zijn aan Rusland. Binance blokkeert die transacties vanwege de nieuwste EU-sancties.
Toch zal Rusland in staat blijven om goederen die voorheen uit Europa kwamen, uit andere landen te laten komen. "Het Westen heeft enorme bedragen van Rusland bevroren en veel goederen gesanctioneerd. Ook proberen we Rusland uit te sluiten van de financiële markten. Maar ze weten de beperkingen nog steeds te omzeilen", zegt sanctierechtadvocaat Ivo Ammar.
Aanvankelijk deed Rusland dat door transacties te laten lopen via banken in Rusland en China. Maar uit angst zelf doelwit te worden van westerse sancties, blokkeren ook grote Chinese banken steeds vaker Russische betalingen aan leveranciers van wapens en wapenonderdelen.
Mede daarom wijkt de Russische overheid deels uit naar cryptovaluta, zegt sanctiespecialist Yvo Amar. "Crypto is minder aan toezicht onderworpen. Dat maakt het vrij eenvoudig voor Rusland om de betalingen die normaliter via banken lopen, nu toch te kunnen doen."
Voortvluchtige oligarch
Spil in die onzichtbare wereld is Ilan Shor, een voortvluchtige Moldavische oligarch. In 2014 sluisde hij omgerekend 1 miljard dollar weg uit banken van zijn thuisland, toen goed voor maar liefst 12 procent van het volledige bruto binnenlands product van het armste land van Europa. Hij werd veroordeeld en om zijn straf te ontlopen vluchtte hij naar Rusland.
Daar kreeg hij de taak om zijn financiële expertise in te zetten voor het Kremlin. Hij richtte in 2024 het bedrijf A7 op, dat het systeem creëerde waarmee Rusland via allerlei bedrijven roebels kan witwassen.
A7 helpt bij het betalen van allerlei zaken, van militaire onderdelen tot luxe auto's en geïmporteerd fruit. Om de westerse sancties te omzeilen, verplaatst A7 geld via een netwerk van schijnvennootschappen in landen als Kirgizië, Hongkong en de Verenigde Arabische Emiraten, concludeert Open Source Centre, een in Londen gevestigde onderzoeksgroep die is voortgekomen uit de Britse denktank RUSI.
Eigen crypto
Begin vorig jaar lanceerde het bedrijf ook een eigen cryptomunt: de A7A5. Dat is een stablecoin, wat betekent dat de waarde is gekoppeld aan de waarde van 'echt' geld, in dit geval de Russische roebel.
"De Russen zetten roebels van een bankrekening om in die door de roebel gedekte A7A5", legt Tom Keatinge uit. Keatinge werkt bij RUSI en adviseert overheden wereldwijd over de aanpak van illegale financieringen. "Daarna zetten ze A7A5-coins om in een andere, door de dollar gedekte stablecoin. Op dat moment beschikken ze over crypto die je overal ter wereld kunt uitgeven."
In die aanpak is Kirgizië een cruciale schakel. Het land heeft nauwe banden met Moskou, maar is anders dan Rusland wél aangesloten op het internationale banksysteem. Daardoor kan het land dienen als tussenstation voor Rusland om roebels en crypto om te zetten en wereldwijd mee te betalen.
'Sanctiedruk blijft belangrijk'
Uit angst om volledig afgesneden te worden van de westerse markt (door de dreiging van sancties), heeft Kirgizië recent de stekker getrokken uit verschillende cryptobedrijven. En dus heeft A7 zich uitgebreid naar de Verenigde Arabische Emiraten en Belarus. "We moeten vaststellen dat de grenzen van het sanctierecht wel een beetje bereikt zijn", zegt sanctierechtadvocaat Ammar.
De Russen zullen altijd één of twee stappen voorlopen, waarschuwt Keatinge. "Maar de druk die we blijven uitoefenen, kost Rusland geld en moeite. Sancties zullen de oorlog niet beëindigen, maar ze zetten wel het vermogen van de Russen om de benodigde middelen te verkrijgen en de financiering voor de oorlog rond te krijgen onder druk. En dat is precies de functie van sancties: aanhoudende druk."
Een 17-jarige Britse jongen hielp Ruslands cryptozwendel in kaart te brengen. Hij staat nu op de sanctielijst van het Kremlin: