Al ruim vier jaar is Oekraïne in oorlog met Rusland en dat betekent dat er al ruim vier jaar geen verkiezingen mogen worden gehouden. In de Oekraïense grondwet staat namelijk dat er geen verkiezingen kunnen plaatsvinden in oorlogstijd. Toch komt de roep om naar de stembus te gaan nu uit Oekraïne zelf, en wel van een voormalige vertrouweling van president Volodymyr Zelensky. Hoe reëel is het om op korte termijn verkiezingen te organiseren?
De oproep tot verkiezingen in Oekraïne kwam eerder al van de Amerikaanse president Donald Trump en van de Russische president Vladimir Poetin. "Ze gebruiken de oorlog om geen verkiezingen te houden", zei Trump afgelopen december over de Oekraïense regering. Ook Poetin heeft herhaaldelijk gezegd dat er presidentsverkiezingen moeten plaatsvinden omdat Zelensky's officiële ambtstermijn in 2024 afliep.
En nu sluit Mychajlo Fedorov, de onlangs ontslagen Oekraïense minister van Defensie, zich daarbij aan. "Hoe lang laten we Rusland nog bepalen wanneer Oekraïners naar de stembus mogen? We kunnen Rusland de democratie niet laten gijzelen", aldus Fedorov in een videoboodschap.
Oekraïne-verslaggever Gert-Jan Dennekamp:
"Deze oproep van Fedorov is een enorme tegenslag voor Zelensky. Fedorov stond al sinds 2019 aan zijn zijde. Hij heeft meegeholpen aan zijn campagne toen Zelensky werd verkozen. En nu trekt hij fel van leer tegen de machthebbers. Hij noemt Zelensky niet in zijn videoboodschap, maar hij beschrijft wel hoe hij denkt over de huidige situatie waar de bevolking geen stem heeft en corruptie welig tiert. Dat is heel pijnlijk voor de president."
Volgens Fedorov moet de Oekraïense overheid op zoek naar een wettige, realistische manier om verkiezingen te organiseren. Maar dat is makkelijker gezegd dan gedaan, zegt Caecilia van Peski. Zij werkte in het verleden voor de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE), een internationale organisatie die verkiezingen monitort door onafhankelijke waarnemers naar landen te sturen. Van Peski heeft in veel landen opgetreden als waarnemer, waaronder meermaals in Oekraïne.
"Als je het écht wilt, kun je de weg bewandelen om de wet aan te passen. Maar daar gaan langdurige processen aan vooraf."
En áls die wetswijziging er al komt, dienen allerlei praktische obstakels zich aan die vrije verkiezingen in de weg staan. Dat begint al bij de campagne, zegt Van Peski. "Bij verkiezingen ga je ervan uit dat er een pluriform partijenstelsel is, waarbij verschillende kandidaten hun standpunten verkondigen aan het volk. Wat als ze dat in sommige gebieden niet kunnen doen, bijvoorbeeld omdat die bezet zijn?"
Bovendien heeft de Oekraïense overheid sinds de Russische invasie vergaande maatregelen genomen om de media te controleren. Daarmee rijst ook de vraag of alle presidentskandidaten, vooral tegenstanders van de huidige regering, wel dezelfde ruimte zullen krijgen in de media.
En dan is er nog de organisatie van de verkiezingsdag zelf. "Hoe ga je stembureaus veilig maken?", vraagt Van Peski zich af. "Oekraïners zijn wel wat gewend en zullen misschien denken: alles voor de democratie. Maar volgens OVSE-maatstaven moeten mensen veilig kunnen gaan stemmen zonder het risico te lopen om daarbij gewond te raken."
Stemmen vanaf het front
Een andere voorwaarde is dat alle Oekraïense staatsburgers de mogelijkheid moeten hebben om te stemmen. Voor militairen aan het front is dat ingewikkeld. "Een oplossing zou kunnen zijn om soldaten met de mobiele telefoon te laten stemmen. Ware het niet dat deze techniek gevoelig is voor cyberaanvallen. Als op de verkiezingsdag het internet wordt verstoord en militairen kunnen hun stem niet uitbrengen, of erger nog: de uitslag wordt gemanipuleerd door een virus, is dat een bedreiging voor het democratische proces."
Bovendien zijn miljoenen Oekraïners het land ontvlucht, de overgrote meerderheid naar andere Europese landen. Al die landen moeten dus zorgen dat Oekraïners ook daar kunnen stemmen. En hoe kunnen Oekraïners in bezette gebieden hun stem uitbrengen? Op die vragen heeft Fedorov vooralsnog geen antwoord.
Wat willen Oekraïners?
Een meerderheid van de Oekraïense bevolking staat niet te springen om snelle verkiezingen, blijkt uit een recente peiling. Slechts 15 procent pleit voor verkiezingen in de huidige situatie. De meesten vinden dat er pas verkiezingen moeten komen als de oorlog helemaal voorbij is. Van Peski: "Naast de praktische obstakels en veiligheidsoverwegingen, weten Oekraïners: verkiezingen kunnen ook onrust en verdeeldheid zaaien. En ze vinden dat hun land dat nu niet kan gebruiken."