De relatie tussen de Oekraïense president Volodymyr Zelensky en de Amerikaanse president Donald Trump heeft een nieuw dieptepunt bereikt. Zelensky voelt zich verraden door Trumps dieseldeal met Rusland. Trump stelt dat het tijd wordt voor een nieuwe Oekraïense president.
"Het is het diepste punt sinds die rampzalige ontmoeting in het Witte Huis, anderhalf jaar geleden", zegt Bob Deen, Oekraïnedeskundige en directeur van instituut Clingendael. Hoe kon de bom weer barsten?
Sinds Trumps herverkiezing balanceert Zelensky volgens Deen op een dun koord tussen het verdedigen van de Oekraïense belangen en het aan boord houden van de Amerikaanse president. Die balanceeract is nu mislukt.
Oekraïense troepen en burgers betalen de prijs: het leger werd deze week deels afgesneden van het Starlink-satellietnetwerk en de VS zou inlichtingen niet hebben gedeeld, waardoor de bevolking niet werd gewaarschuwd voor raketaanvallen.
Wat ging er aan deze breuk vooraf?
Trump kondigde vorige week tot ieders verrassing aan dat hij een dieseldeal had gesloten met de Russische president Vladimir Poetin. Met die deal hoopt de Amerikaanse president dat de dieselprijs in de VS omlaag gaat. De hoge brandstofprijzen zijn een belangrijk thema in de aanstaande congresverkiezingen.
Trump bedankte de Russische Poetin voor de deal en riep vervolgens opnieuw op tot verkiezingen in Oekraïne. "Ik stel voor dat Oekraïne een nieuwe leider kiest die wel een deal kan sluiten", zei Trump. Hij voegde toe dat Poetin wel bereid is een deal te sluiten.
Zelensky stak zijn woede over de dieseldeal en over Trumps oproep tot verkiezingen niet onder stoelen of banken. "Poetin is het grote kwaad van deze tijd. Hoe kan Trump zijn vriend zijn?", vroeg Zelensky zich af in een interview met Financial Times. Hij zei ook dat het aan Oekraïners is om een nieuwe leider te kiezen, niet aan Trump.
Starlink stilgelegd
Dat het Oekraïense leger deze week nog maar beperkt gebruik kon maken van Starlink, was volgens Zelensky geen toeval. "Het was geen technisch probleem, het gebeurde bewust."
Defensie-expert Patrick Bolder vindt het zeer zorgelijk dat deze voor Oekraïne cruciale verbinding met één druk op de knop kan worden stopgezet. Met name omdat er wereldwijd geen vergelijkbaar alternatief is. "Starlink-antennes worden gebruikt voor kleine aanvalsdrones, voor de aansturing van artillerie en voor communicatie tussen eenheden."
Ontdek hier waarom Starlink zo belangrijk is voor Oekraïne:
Starlink-eigenaar Elon Musk zegt dat Starshield, de militaire tak van Starlink, onder het Amerikaanse ministerie van Defensie valt en dat hij daardoor niet het laatste woord heeft over het gebruik van Starshield. "Trump is de opperbevelhebber."
Bolder zet vraagtekens bij Musks claim, maar vindt het hoe dan ook onwenselijk dat de controle over dit belangrijke systeem in Amerikaanse handen ligt. "Oekraïne is dus afhankelijk van de grillen van de Amerikaanse president voor het gebruik van Starlink."
Psychologie en emotie
Inmiddels is de Starlink-verbinding in Oekraïne weer hersteld, maar het vertrouwen tussen Trump en Zelensky allerminst. Analist Deen wijt hun broze verstandhouding aan de compleet verschillende stijlen van de mannen. "Trump denkt vooral aan zichzelf en aan de tussentijdse verkiezingen in Amerika. Hij staat er slecht voor in de peilingen en wil daar iemand de schuld van geven. Hij kiest Zelensky."
Zelensky, die inmiddels zou moeten weten hoe Trump met kritiek omgaat, kan het volgens Deen nog altijd niet laten om te zeggen wat hij denkt. "Hij zegt precies de dingen waar Trump zich aan ergert. En ook al zijn de woorden van Zelensky terecht, deze tegenreactie had hij kunnen verwachten. En op het slagveld merken ze de gevolgen."
Toch schuilt achter Zelensky's koppigheid ook een strategie, zegt Deen. "Oekraïners vechten niet alleen voor hun veiligheid, maar ook voor hun waardigheid. Dat is een woord dat Zelensky veel gebruikt en dat heel belangrijk is in Oekraïne."
Maar in gesprekken met Trump en zijn onderhandelaars kom je met dat principe niet ver, zegt Deen. "Trump, Witkoff en Kushner zijn op zoek naar een deal waar iedereen rijk van wordt. Ze hebben geen oog voor de psychologie en emotie die voor Oekraïne zo belangrijk zijn in deze oorlog. Zolang die wereldbeelden botsen, komen er geen voorstellen uit de VS die aansluiten op wat rechtvaardig is voor de Oekraïners."